02 maart 2026
Zweden ligt op koers om de verspreiding van het humaan papillomavirus (HPV) onder controle te krijgen en daarmee baarmoederhalskanker tegen 2027 vrijwel te elimineren. Als dat lukt, zou het een historische primeur zijn: een land dat een kanker uitroeit. Hoe? Door volop in te zetten op HPV-vaccinatie en systematisch bevolkingsonderzoek, voort te bouwen op bestaande schoolprogramma’s en screenings, en daar gerichte maatregelen aan toe te voegen voor mensen met het hoogste risico.
“We hebben alle troeven in handen: gratis vaccinatie op school voor jongens en meisjes, gratis screening voor vrouwen tussen 23 en 70 jaar, kwaliteitsvolle databanken en degelijk wetenschappelijk onderzoek dat aantoont dat dit werkt. Toch bleek uit modellen dat we op dit tempo pas tegen 2039 van de kanker verlost zouden zijn. Zolang zouden vrouwen de ziekte dus nog kunnen krijgen. Toen zijn we uit ons lab gestapt en hebben we gezegd: ‘Tot hier en niet verder.’ We gaan de beschikbare middelen en data maximaal inzetten om deze ziekte zo snel mogelijk te stoppen.”
Dr. Sara Arroyo Mühr is universitair hoofddocent, tumorbiologe en coördinator van het Center for Cervical Cancer Elimination aan het befaamde Karolinska Instituut in Stockholm. Ze doet al jaren onderzoek naar HPV en baarmoederhalskanker, een ziekte die bijna steeds door het virus wordt veroorzaakt.
“Het is een kanker die wereldwijd jaarlijks honderdduizenden vrouwen het leven kost. Onnodige sterfgevallen. Want we hebben de middelen. Laten we ze gebruiken om deze kanker van meet af aan te voorkomen. Zelfs wie geneest, kan levenslang lichamelijke en emotionele gevolgen ondervinden.”
Een van de pijlers van het Zweedse actieplan is preventie via vaccinatie en screening. Sinds 2010 maakt HPV-vaccinatie deel uit van het schoolprogramma voor meisjes, en sinds 2020 ook voor jongens. HPV veroorzaakt immers ook kankers bij mannen.
“De vaccinatie gebeurt op school via de verpleegkundige of de schoolarts,” zegt Sara. “We willen het zo makkelijk en toegankelijk mogelijk maken. Ouders moeten toestemming geven, en 9 op de 10 doen dat ook. In amper enkele weken vaccineren we zo goed als alle 10- en 11-jarigen in het land.”
“Naast vaccinatie is er een bevolkingsonderzoek voor vrouwen tussen 23 en 70. Wie HPV-negatief test, krijgt tot 49 jaar elke vijf jaar en daarna elke zeven jaar een nieuwe uitnodiging. Vroege opsporing verhoogt de kans op succesvolle behandeling, zeker bij baarmoederhalskanker. Wie positief test, wordt nauw opgevolgd: om te zien of het immuunsysteem het virus zelf afweert, en indien nodig om tijdig in te grijpen voor er ernstige letsels of kanker ontstaan.
“We hebben het screeningsprogramma verbeterd zodat het makkelijker is en meer rekening houdt met de privacy van vrouwen,” zegt Sara. “De test kan door een zorgverlener worden afgenomen of via een zelftest. Vrouwen krijgen het pakketje thuis, nemen zelf het staal af in een vertrouwde omgeving, en sturen het terug in een voorgefrankeerde envelop. Veel vrouwen waarderen die privacy en controle: twee op drie kiest voor deze optie.”
“Opvolging is cruciaal,” benadrukt Sara. “Elke vrouw krijgt een persoonlijke uitnodigingsbrief om deel te nemen aan het screeningsprogramma. Als ze niet komt opdagen, volgt er het jaar erop opnieuw een uitnodiging — en daarna nog een, totdat ze ingaat op de oproep. Dankzij ons IT-systeem kunnen we het hele proces volgen en zorgen dat niemand uit de boot valt. Grootschalige screening is essentieel als we deze kanker willen elimineren.”
Zoals vermeld, voorspelden de oorspronkelijke modellen dat schoolvaccinatie en brede screening baarmoederhalskanker tegen 2039 konden uitroeien. “Dat was ons te traag,” zegt Sara. “We zijn in de data gedoken en ontdekten dat de meeste virusoverdracht plaatsvindt bij mensen onder de 30. Na die leeftijd is de overdracht beperkt, omdat mensen minder seksuele partners hebben.”
“In Zweden waren mensen jonger dan 23 al volledig gevaccineerd en dus beschermd. Van degenen geboren tussen 1994 en 1999 (24 tot 30 jaar), was slechts zo’n 60% gevaccineerd — met een oudere versie van het vaccin.
“Daarom hebben we in 2021 een inhaalprogramma gelanceerd: gelijktijdige vaccinatie en screening voor vrouwen geboren tussen 1994 en 1999. We gebruikten zowel covidvaccinatiecentra als screeningscentra. Vandaag zijn er meer dan 3.000 erkende vaccinatoren in Zweden — huisartsen, gynaecologen, vroedvrouwen — en allemaal spelen ze een belangrijke rol.”
“Het principe is eenvoudig,” zegt Sara. “We bieden vaccinatie aan iedereen tussen 23 en 30. Vaccinatie beschermt tegen toekomstige infecties met HPV, maar niet tegen een infectie die al aanwezig is. Daarom is het ook essentieel om te testen.”
“Als ze positief testen, volgen we hen nauwgezet op om te zien of het immuunsysteem het virus zelf opruimt. Als dat niet lukt en er zich letsels ontwikkelen, behandelen we die vroegtijdig — lang voor ze precancereus worden. Als de infectie weg is en de vaccinatie gebeurd, zijn ze beschermd.”
“In totaal telt Zweden 350.000 vrouwen tussen 23 en 30. Om ons doel te bereiken en het virus volledig te elimineren, moet minstens 70% van hen gevaccineerd zijn. De rest wordt beschermd via groepsimmuniteit. Sommige regio’s, zoals Värmland, Kalmar, Västernorrland en Halland, hebben die drempel al gehaald. Andere regio’s, zoals Stockholm, hinken nog wat achterop, rond de 53%. Nationaal zitten we op 60%, en dat cijfer stijgt.”
“Een van onze grootste uitdagingen was om jonge vrouwen duidelijk te maken dat ze recht hebben op een gratis HPV-vaccin,” zegt dr. Arroyo Mühr. “We hebben bijna alles geprobeerd: persoonlijke brieven, online berichten, mediacampagnes en doelgerichte acties op sociale media. We staan ook op campussen waar zij studeren.”
“Ja, we zitten hen achter de veren — in hun eigen belang en dat van de volksgezondheid. En we kregen ongelooflijk veel steun van beleidsmakers, patiëntenorganisaties en de Zweedse Kankerliga.”
Een voorbeeld van een creatieve campagne dateert uit 2024 waarbij vrouwen gratis een HPV-vaccin konden krijgen in de bioscoop in ruil voor een filmkaartje — goed voor meer dan 600 extra vaccinaties. “We werken ook samen met mobiele vaccinatiecentra die normaal inentingen tegen teken geven. Nu bieden ze ook HPV-vaccins aan.”
Het plan is ambitieus en niet goedkoop: het omvat uitgebreid onderzoek, vaccins, nationale screening, persoonlijke uitnodigingen voor honderdduizenden vrouwen, publieke campagnes en data-analyse — allemaal gefinancierd door de Zweedse overheid.
“Maar het is zonder twijfel goedkoper dan het behandelen van kanker en het aanpakken van de langetermijngevolgen,” zegt dr. Sara Arroyo Mühr. “En nog belangrijker — het werkt. Daar gaat het om. De kosten van niets doen of behandelen liggen vele malen hoger.”
Zweden verzamelt al gegevens over baarmoederhalskankerscreening sinds 1964, goed voor miljoenen datapunten. “De resultaten zijn glashelder,” zegt ze. “HPV-types 16 en 18 — de gevaarlijkste — zijn met 98–99% gedaald, terwijl slechts 83% van de jongeren gevaccineerd is. Dat is de kracht van groepsimmuniteit. De cijfers spreken voor zich. Er is geen ruimte voor meningen.”
Volgens de huidige modellen ligt Zweden op schema om baarmoederhalskanker effectief te elimineren tegen 2027. “We moeten daarvoor 70% van de vrouwen tussen 23 en 30 vaccineren. We zijn er bijna — nog een laatste duwtje,” zegt Sara.
Natuurlijk zal niet iedereen gevaccineerd of gescreend worden. “Sommige mensen reageren genetisch minder goed op het vaccin, of kunnen het niet krijgen door een immuunstoornis. Maar dat zijn uitzonderingen — en daar speelt groepsimmuniteit een sleutelrol: wie zichzelf niet kan beschermen, wordt beschermd door de anderen.”
“Als we het over ‘elimineren’ hebben, bedoelen we niet nul gevallen,” legt ze uit. “We bedoelen minder dan 4 gevallen per 100.000 mensen. Dan vormt baarmoederhalskanker geen bedreiging meer voor de volksgezondheid. En dat is precies waar we naartoe werken. We laten niemand achter. Onze ambitie is om elke vrouw te bereiken.”
“We zijn tegenwoordig allemaal bezig met onze gezondheid. Onze slimme horloges tellen onze stappen, meten onze hartslag en zuurstof. We letten op wat we eten en hoeveel we bewegen. Fantastisch. Maar vergeet niet dat preventie via vaccinatie en screening daar ook bij hoort.”
“Voor het eerst in de geschiedenis kunnen we een kanker voorkomen met een vaccin. Elke vrouw onder de 30 zou dat moeten weten — en haar vaccinatiestatus controleren. De meesten weten niet eens meer welke vaccins ze als kind hebben gehad. Ik wist het zelf ook niet! En alsjeblieft: wie in aanmerking komt, moet zich laten screenen. Stel het niet uit tot ‘volgende week’, want van uitstel komt afstel.”
“Denk ook niet dat baarmoederhalskanker makkelijk te behandelen is. Er zijn behandelingen, maar die zijn zwaar, pijnlijk en levensveranderend. Daarom is preventie met vaccinatie en regelmatige screening cruciaal.”
“De behandeling — die vaak niet gratis is, of zelfs niet beschikbaar in veel landen — kan ingrijpend zijn. Je kunt je baarmoeder verliezen, en daarmee ook je kans om kinderen te krijgen. In ernstige gevallen moeten delen van de dikke darm of blaas verwijderd worden, met een stoma tot gevolg.”
“De pijn, zowel lichamelijk als mentaal, is goed gedocumenteerd en kan mensen overweldigen. Veel patiënten zeggen dat geen enkele pijnstiller echt helpt. Baarmoederhalskanker overleven betekent niet per se terugkeren naar het oude leven — het is dus zeker geen lachertje. Maar: we hebben nu alle troeven in handen om deze ziekte te voorkomen. Dus laten we dat ook doen.”
Op 16 januari 2026 bracht All.Can Belgium een brede groep stakeholders samen in Brussel rond één centrale vraag: hoe definiëren, genereren en gebruiken we eindpunten in curatieve oncologie die écht klinisch betekenisvol zijn voor patiënten, zorgverleners en beslissingsnemers?
Veel vrouwen die geconfronteerd worden met gynaecologische kanker voelen zich alleen en beschaamd. Gynca’s wil dat veranderen. De vzw geeft hen een stem en komt op voor hun belangen. Voorzitter Anne De Middelaer blikt terug op de voorbije vijf jaar en kijkt ook naar de toekomst. “Er is nog heel…
Door gerichte screening longkanker sneller detecteren en zo de genezingskansen verhogen. Dat is het onderwerp van de ZORALCS-studie die momenteel loopt in zes Antwerpse gemeenten. Mensen tussen 55 en 74 die roken of hebben gerookt, krijgen de kans om een gratis CT-scan te laten nemen. “Al meer dan 350 mensen…
